türkçe kelimelerin ses özellikleri

türk dili dil nedir türkçe sözcüklerin özellikleriDillerin belirli kurallarının olduğunu daha önce söylemiştik. Kuralları olan dillerin her zaman belirli özellikleri vardır. Her dildeki kelimelerin olduğu gibi Türkçeye ait kelimelerin de belirli ses özellikleri vardır. Belki de her dilden daha sistemli bir ses özelliği vardır Türkçenin. Türkçeyi bu derece öne çıkarmamdan dolayı beni şovenist birisi olarak düşünenler olabilir. Buna saygı duyarım. Ancak o kişilerin Türkçeyi biraz incelemelerinden sonra Türkçeye en az benim kadar saygı duyacaklarından da eminim. Neyse, savunma halimden sıyrılıp konumuza tekrar dönmem gerekiyor sanırım. :)

Bu yazımızda Türkçe kelimelerin ses özelliklerinden bahsedeceğiz. Efendim Türkçe kelimelerin ses özelliklerinden kastımız, Türkçedeki kelimelerin ses özellikleridir. :) Yani, Türkçe bir kelimenin hangi özellikleri vardır, bir kelimenin Türkçe olup olmadığını nasıl anlarız, Türkçede şu harf var mıdır gibi kafamızda yer eden sorulara cevaplar arayacağız. Eminim ki aşağıda vereceğim özellikler hepimizin kafasında yer eden bu sorunları çözmeye yetecektir.

Yabancı dillerden Türkçeye giren birçok sözcüğü ilk bakışta anlayabiliriz: aksiyon, multimedya, tren, röbdoşambır, wireless gibi. Ancak öyle sözcükler vardır ki Türkçe olup olmadığını anlamak için Türkolog olmak gerekir sanırız. Aslına bakarsanız durum o kadar da karışık değildir. Türkçe kelimelerin belli başlı ses özellikleri vardır. Bu ses özellikleri birkaç kişinin çıkıp kafasından uydurduğu şeyler değildir. Yüzyıllardan beri halkın kullandığı dilin kanunlaşmış özellikleridir. Karşılaştığımız kelimeleri bu ses özellikleri ile karşılaştırarak o kelimenin Türkçe olup olmadığını rahatlıkla tespit edebiliriz. İşte o mükemmel özellikler:

Türkçe kelimelerin (sözcüklerin) ses özellikleri:

1. Kalınlık – incelik yani ilköğretim ve ortaöğretim dilinde büyük ünlü uyumu özelliği:

Türkçede sesli harfler kalın ve olmak üzere ikiye ayrılırlar. Kalın harfler: a, ı, o, u’dur. İnce harfler ise: e, i, ö, ü’dür. İşte Türkçe kelimelerde bulunan kalınlık incelik uyumu da, bir kelimedeki ilk ses eğer kalınca diğer seslerin de kalın olması, eğer ilk ses ince ise diğer seslerin de ince olmasıdır. Mesela; kanıt sözcüğünün ilk sesi kalın olan “a” sesidir ve bundan sonra gelen ses de kalın olmak zorundadır. Nitekim ikinci ses olan “ı” sözcüğü de kalın olduğu için bu sözcük kalınlık incelik uyumuna uymaktadır.

Kalınlık incelik uyumu Türkçenin her devrinde ve her lehçesinde bugüne kadar çok sağlam bir şekilde var olmuştur. Hiçbir zaman bozulmaya uğramamıştır. Ve halen de öyle devam etmektedir. Ancak birtakım istisnalar oluşmuştur. Mesela -yor sözcüğü bu uyuma uymaz. Çünkü bu ek eskiden -yorır biçimine bir kelimedir. Yine aynı şekilde -ken eki bu uyuma uymaz. O da eskiden iken şeklinde bir kelimedir. Yine anne, dahi, hani, hangi gibi sözcükler de bugün bu uyuma uymuyor gibi gözükseler de eskiden uymaktadır.

Türkçedeki sözcüklerin hemen hepsi(yani birkaç istisnanın dışında kalanlar hariç) kalınlık incelik uyumuna uymaktadır. Uymayan sözcükler ise yabancı kökenli sözcüklerdir.

2. Düzlük – yuvarlaklık uyumu yani küçük ünlü uyumu:

Düzlük yuvarlaklık uyumu ise bir kelimedeki seslerin teşekkül noktalarına uygun şekilde sıralanmasıdır. Türkçede bir hece düz ünlü ile başlarsa düz ünlü ile devam etmelidir gibilerinden belirli kuralları vardır. Türkçenin her devrinde ve her lehçesinde bu uyum tam olarak sağlanmadığı için bu uyumu çok fazla dikkate almamak gerekir. Elbette önemli bir uyumdur ancak tek başına bize yeterli olmayacaktır.

3. Uzun ses :

Türkçe kelimelerde uzun ses bulunmamaktadır. Yani halk arasında şağkalı a diye tabir ettiğimiz ses Türkçe kelimelerde bulunmaz. Sadece yabancı dillerden ki özellikle Arapçadan dilimize geçen sözcüklerde şapkalı a yani uzun a bulunmaktadır.

4. o ve ö sesleri:

Türkçe kelimelerde o ve ö sesleri yalnız ilk hecelerde bulunur, diğer hecelerde bulunmaz. Bu özellik Türkçenin her devrinde görülen bir özelliğidir. Mesela halk dilinde, doktora “doktur” denmesinin ya da horoza “horuz” denmesinin sebebi bundandır.

5. j sesi:

Türkçe kelimelerde j sesi yoktur. J sesi bulunan kelimeler Türkçeye yabancı dillerden girmişledir. Halk dilinde ise j sesi çoğu zaman c’ye çevrilerek okunur. Jandarma>candarma, japon>capon gibi.

6. f sesi:

Türkçe kelimelerde genelde f sesi yoktur. Ancak yansıma sözcüklerde bulunabilir. Yani doğa taklidi seslerde. Mesela: üflemek, fosur fosur gibi.

7. h sesi:

Türkçe kelimelerde birkaç istisnanın ve doğa taklidi seslerin dışında h sesi bulunmamaktadır.

8. Başta bulunmayan sesler:

Türkçedeki kelimelerin başlarında genellikle c, ğ, l, m, n, r, v, z ve nazal n sesleri bulunmaz. Tabiî bu sesleri Türkçede kelime başlarında bulunmaz diye kestirip atmak doğru değildir. Belli başlı istisnaları vardır. Ancak çoğunlukla başta bulunmazlar.

9. Sonda bulunmayan sesler:

Türkçe kelimelerde sonda b, c, d, g ve ğ sesleri bulunmaz.

10. Başta çift sessiz harf bulunmaz:

Türkçe kelimelerde ve hecelerde kelime ve hece başında çift sessiz harf bulunmaz. Grup, traş, tren gibi.

11. İki seslinin yanyana bulunması:

Türkçe kelimelerde iki sesli harf bazı istisnaların dışında yanyana bulunmaz. Genelde iki ses arasındaki bir sessiz harfin düşmesinden dolayı bu istisnalar oluşmaktadır. Yoksa bunun dışında Türkçede iki sesli harf yanyana bulunmaz.

Türkçe kelimelerin ses özellikleri elbette bu kadarla sınırlı değildir. Ancak biz bu yazımızda sadece öenmli olanları size aktarmaya çalıştık. Bu ses özelliklerinin tamamını öğrenmek için Muharrem Ergin‘in Türk Dil Bilgisi kitabına bakabilirsiniz.



türkçe kelimelerin ses özellikleri” üzerine 2 düşünce

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Şu HTML etiketlerini ve özelliklerini kullanabilirsiniz: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>