düzlük yuvarlaklık uyumu diğer adıyla küçük ünlü uyumu

Birçok lise ve üniversite öğrencisinin korkulu rüyası haline gelen büyük ve küçük ünlü uyumlarını öğrenmenin de çok güzel formülleri vardır.

Birçoğumuzun maalesef ezberlemek zorunda kaldığı düzden sonra düz gelir yok eğik gelir yamuk gelir masalını bir kenara bırakalım Elimizde 4 tane kelime var. Sadece bunları ezberleyelim:

Balık eti
Ordu gölü
üslup
kale

Şimdi bu kelimelerle küçük ünlü uyumunun nasıl bulunduğuna bakalım:

balık eti => balık eti

ordu gölü => üslup ya da kale

Şimdi, neymiş efendim: balık etindeki ünlülerden sonra yine balık etindeki ünlüler gelir. Ordu gölündeki ünlülerden sonra ya üsluptaki ünlüler gelir ya da kaledeki ünlülerden birisi gelir.

Ayrıca TDK‘nin verdiği bilgilere de göz atalım:

Küçük ünlü Uyumu
Küçük ünlü uyumu kuralı iki yönlüdür:

1. Bir kelimenin ilk hecesinde düz ünlü (a, e, ı, i) varsa sonraki hecelerde de düz ünlü bulunur: anlaşmak, yanaşmak, kayıkçı, ısırmak, ılıklaşmak, seslenmek, yelek, bilek, çilek.

2. Bir kelimenin ilk hecesinde yuvarlak ünlü (o, ö, u, ü) varsa bunu izleyen ilk hecede dar yuvarlak (u, ü) veya geniş düz (a, e) ünlü bulunur: boyunduruk, çocuk, odun, yorgunluk, yoklamak, vurmak, yumurta, özlemek, güreşmek, sürmek.

Küçük ünlü uyumuna aykırı bazı Türkçe kelimeler de vardır: avuç, avurt, çamur, kabuk, kavuk, kavun, kavur-, kavuş-, savur-, yağmur.

Küçük ünlü uyumu, alıntı kelimelerde aranmaz: aktör, alkol, bandrol, daktilo, doktor, horoz, kabul, kitap, konsolos, muzır, mühim, mümin, müzik, profesör, radyo, vakur.

Küçük ünlü uyumuna aykırı kelimelere getirilen ekler, kelimenin son ünlüsüne uyar: kavun-u, konsolos-luğ-u, mümin-lik, müzik-çi, yağmur-luk.

-ki aitlik eki yalnızca birkaç örnekte küçük ünlü uyumuna uyar: bugünkü, dünkü, öbürkü.

Bu ünlü düzenleri ve ilk heceyi izleyen ünlüler aşağıdaki çizelgede gösterilmiştir: